Birleşmiş Milletler’in vicdanî ret konusundaki dört yıllık raporu 2026 için sunulan bildiri.
EBCO’nun, BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi’nin BM İnsan Hakları Konseyi’ne sunduğu, askerlik hizmetine vicdani ret konusundaki dört yıllık analitik rapora katkısı.
1979’da Brüksel’de kurulan Avrupa Vicdani Ret Bürosu (EBCO), savaşa ve askeri faaliyetlere vicdani ret hakkını temel bir insan hakkı olarak savunmaktadır.
Avrupa’da zorunlu askerliğin yeniden canlanmasından devam eden savaşların yıkıcı etkilerine kadar, vicdanî retçilerin korunması ve güçlendirilmesi her zamankinden daha acil bir hal almıştır(1). Küresel militarizasyonun giderek arttığı bir dönemde, Avrupa Vicdanî Ret Bürosu her yıl Avrupa’da Askerlik Hizmetine Vicdanî Ret Hakkında Yıllık Raporu yayınlamaktadır. Yıllık raporların arşivi EBCO web sitesinde(2) mevcuttur. Yıllık raporlarımız(3) vicdanî retçilerin haklarının sürekli ihlallerini (örneğin Rusya(4), Ukrayna(5), Belarus(6), Türkiye(7), Azerbaycan(8), Kıbrıs(9) ve Yunanistan(10)’da) ve Avrupa Konseyi çerçevesinde vicdanî ret hakkına yönelik ortaya çıkan tehditleri belgelemektedir.
Askerlik hizmetine vicdani ret edenler tehlikede
Türkiye’de, askerlik hizmetine vicdanî ret hâlâ yasal olarak tanınmamakta ve askerlik yapmayı reddedenler için sonuçlar “vicdanî retçilerin sivil ölümü” olarak nitelendirilmektedir. Connection eV, Uluslararası Uzlaşma Kardeşliği (IFOR) ve Savaş Karşıtları Enternasyonal (WRI) ile birlikte yayınladığımız ortak basın açıklamasında, hem ulusal hem de uluslararası mahkemelerin haklarını açıkça teyit eden kararlarına rağmen, “Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti”nde (KKTC) vicdanî retçilerin devam eden yargılanmasından duyduğumuz derin endişeyi dile getirdik. Hasan Rahvancıoğlu’nun durumu, acil bir yasal reform ihtiyacını vurgulamaktadır: Kendisi, askerlik hizmetine vicdanî retini barışçıl ve alenen ilan etmiş, mahkeme tarafından verilen hiçbir cezayı ödemeyeceğini belirtmiş, yani sadece düşünce, vicdan ve inanç özgürlüğünü kullandığı için hapis cezasıyla karşı karşıya kalmıştır. KKTC yetkililerine, askerlik hizmetinden vicdani ret hakkını, yedek askerlik hizmeti de dahil olmak üzere, tanıyacak şekilde Askerlik Kanunu’nda acilen değişiklik yapmaları ve Kanatlı kararını uygulayarak vicdani retçilerin yargılanmasına derhal son vermeleri çağrısında bulunuyoruz.(11)
Yunanistan(12) cezalandırıcı bir alternatif hizmet sunmaktadır ve BM İnsan Hakları Komitesi’nin “vicdanî retçi statüsü başvurularının değerlendirilmesinin de tamamen sivil makamların kontrolüne bırakılması gerektiği” yönündeki tavsiyesini uygulamaya yönelik henüz hiçbir adım atmamıştır.(13)
Rusya Federasyonu’nun orantısız zorunlu seferberlik ve askerlik uygulamaları, vicdanî ret hakkının tanınmaması, Artem Klyga’yı “yabancı ajan” ilan ederek insan hakları çalışmalarını engellemesi, Vicdanî Retçiler Hareketi’nin kurucularından Elena Popova’yı hapse atması, Ukrayna’nın işgal altındaki topraklarında zorla asker kaydı ve askerlik uygulaması, sivilleri askerlik hizmeti sözleşmesi imzalamaya zorlaması ve çocukları militarist bir şekilde eğitmesi konularından endişe duyuyoruz .
Ukrayna’da(19) vicdanî ret talepleri için hâlâ etkili prosedürlerin bulunmaması ve askerlik görevinden muafiyetin olmaması bizi endişelendiriyor . Vicdanî retçilerin keyfi gözaltıları, acımasız muameleleri, ayrımcılıkları ve hapis cezaları devam ediyor. Bilinen 15 vicdan mahkumu(20) serbest bırakılmadı; Ukrayna Anayasa Mahkemesi, vicdanî retçilerin anayasal şikayetlerini yeterince hızlı bir şekilde ele alamadı. Yedinci Gün Adventist’i Andrii Skliar’ın zorla seferberlik sırasında işkence görmesi de dahil olmak üzere vicdanî retçilerin yeni bir toplu hapsedilmesini(21) ve Ukraynalı Quaker ve insan hakları savunucusu Yurii Sheliazhenko’ya Noel Arifesinde askerlik bürosuna bildirimde bulunmaya yönelik kışkırtıcı çağrıyı(22) endişeyle karşılıyoruz.
Ayrıca, zulüm riski altında oldukları ve kendi ülkelerinde hayatlarının tehlikede olabileceği gerekçesiyle yurtdışında koruma arayan vicdanî retçilerin sayısının artmasından da endişe duyuyoruz. Avrupa ülkelerinde birçok dava beklemede ve kararların çoğunluğu, BM Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin Uluslararası Koruma Rehberi’ne aykırı olarak, koruma verilmesi yönünde değil .
Tüm Avrupa ülkelerine ve ötesine yönelik tavsiyeler :
1. Henüz yapmamışlarsa, tüm zorunlu askerlik hizmetini kaldırmak ve bu arada vicdanî retçileri, onları destekleyenleri veya vicdanî retçiliği savunanları yargılamaktan veya başka şekilde rahatsız etmekten kaçınmak; veya –ikinci olarak– askeri sisteme bağlı olmayan, ancak vicdanî retçilerin katılımıyla tasarlanıp yönetilen, cezalandırıcı ve ayrımcı olmayan, tamamen sivil nitelikte alternatif bir hizmet sağlamak;
2. Barış zamanında ve savaş zamanında zorunlu askerlik kaydı, eğitim ve öğretimin tüm biçimlerine vicdani itiraz hakkını da içeren, askerlik hizmetine vicdani itiraz hakkını kanunen tanımak ve tüm vicdani itiraz sahiplerinin silahlı kuvvetlere katılmaktan kaçınmasının ve silahlı kuvvetlerde görev yapan veya yedek askerlerin vicdani itiraz geliştirmeleri durumunda cezasız olarak terhis olmalarının mümkün olmasını sağlamak ve vicdani itiraz sahiplerinin medeni, ekonomik ve siyasi haklarının tam olarak korunmasını sağlamak;
3. Vicdanî ret hakkını demokratik toplumda çoğulculuğun ve din ve inanç özgürlüğünün hayati bir parçası olarak tanımak, yetkililer ve kamuoyu arasında vicdanî retin meşruiyetinin farkındalığını sağlamak ve vicdanî retçilerin ayrımcılığa uğramamasını, nefret kampanyalarına maruz kalmamalarını ve askerlikten kaçma veya başka herhangi bir suçtan suçlu sayılmamalarını ve masumiyetlerini kanıtlamaya zorlanmamalarını sağlamak;
4. 18 yaşın altındaki kişilerin silahlı kuvvetlere alınmasına derhal son verilmesi ve bu kişilere yönelik her türlü askeri eğitimin durdurulması;
5. Herhangi bir ülkede vicdanî retçiler için yeterli düzenleme bulunmamakta ve özellikle silahlı çatışmaya katılmaya zorlanma tehlikesiyle karşı karşıya olan tüm kişilerin askerlik hizmetinden kaçmak için yaptıkları sığınma başvurularını kabul etmek;
6. Askeri harcamaları azaltmak ve sosyal harcamaları artırmak ve vicdanî itirazı olan vatandaşlara, şahsen ödedikleri vergilerin hiçbir kısmının askeri harcamalara yönlendirilmemesini şart koşma imkanı sağlamak;
7. Eğitim sisteminin tüm bölümlerine barış eğitimini entegre etmek ve müfredatın her türlü militarizasyonunu önlemek;
8. Her türlü acil durum ve barışa yönelik algılanan tehditlere karşı kurumsal ve yasal hazırlıklarında vicdanî retçiler ve şiddet içermeyen eylemler için yeterli düzenlemeler yapmak; meşru vicdanî kaygıların önemli sayıda sivili askeri sisteme boyun eğmekten alıkoyabileceğini ve hiçbir koşulda, ülkenin öz savunması için bile olsa, askerlik hizmetine vicdanî retçi olan bir kişinin silah taşımaya veya kullanmaya zorlanamayacağını hatırlamak.
Referanslar
(1) https://ebco-beoc.org/press-release/2025-06-05-press-release-ebco-annual-report-2024 ↩︎
(2) https://ebco-beoc.org/reports ↩︎
(3) Avrupa’da Askerlik Hizmetine Vicdani Ret 2024 https://ebco-beoc.org/sites/ebco-beoc.org/files/2025-06-05-EBCO_Annual_Report_2024.pdf ; Avrupa’da Askerlik Hizmetine Vicdani Ret 2023/24 https://ebco-beoc.org/sites/ebco-beoc.org/files/2024-05-15-EBCO_Annual_Report_2023-24.pdf ; Avrupa’da Askerlik Hizmetine Vicdani Ret 2022/23 https://ebco-beoc.org/sites/ebco-beoc.org/files/attachments/2023-05-12-EBCO_Annual_Report_2022-23.pdf ↩︎
(4) https://ebco-beoc.org/russia/2024 ↩︎
(5) https://ebco-beoc.org/ukraine/2024 ↩︎
(6) https://ebco-beoc.org/belarus/2024 ↩︎
(7) https://ebco-beoc.org/turkey/2024 ↩︎
(8) https://ebco-beoc.org/azerbaijan/2023 ↩︎
(9) https://ebco-beoc.org/cyprus/2024 ↩︎
(10) https://ebco-beoc.org/greece/2024 ↩︎
(11) https://ebco-beoc.org/turkey/2024 ; “TRPK”da Hasan Rahvancıoğlu’na yönelik zulmün durdurulması çağrısı için: https://ebco-beoc.org/press-release/2025-11-24-joint-press-release-stop-prosecuting-hasan-rahvancioglu ↩︎
(12) https://ebco-beoc.org/greece/2024 ↩︎
(13) https://en.connection-ev.org/article-4454 ↩︎
(14) https://ebco-beoc.org/russia/2024 ↩︎
(15) https://en.connection-ev.org/article-4644 ↩︎
(16) https://en.connection-ev.org/article-4660 ↩︎
(17) https://x.com/mediazona_en/status/1952739158553657496 ; “Muhtemelen bir daha asla anne babamı göremeyeceğim.” Vicdanî Retçiler Hareketi’nin kurucu ortağı, bir ceza davası nedeniyle Rusya’dan kaçtı. https://www.currenttime.tv/a/roditeley-navernoe-bolshe-ne-uvizhu-soosnovatelnitsa-dvizheniya-soznatelnyh-otkazchikov-sbezhala-iz-rossii-iz-za-ugolovnogo-dela/33648195.html (Rusça) ↩︎
(18) https://en.connection-ev.org/article-4652 ↩︎
(19) https://ebco-beoc.org/ukraine/2024 ↩︎
(20) https://en.connection-ev.org/pdfs/59thHRCWRIIDitem10Ukraine_publicupdated-191.pdf ; ayrıca bkz. https://www.civilni.media/331/ ↩︎
(21) https://www.civilni.media/514/ ↩︎
(22) https://www.civilni.media/524/ ; barış ve insan hakları konuşmasının suç haline getirilmesi ve Yurii Sheliazhenko’nun keyfi yargılanmasıyla ilgili olarak ayrıca bkz. https://ebco-beoc.org/node/628 ↩︎
Kaynak: EBCO
